| W odróżnieniu od innych pozytywistów: Świętochowskiego, Prusa, młodego Sienkiewicza, Eliza Orzeszkowa była pisarką prowincji. Większą część życia spędziła w dalekim Grodnie, pośród innego pejzażu i innych ludzi niż jej koledzy po piórze mieszkający w Warszawie. Z czasem te różnice stawały się coraz wyraźniejsze, zaznaczały się odmiennym stosunkiem do tradycji romantycznej, innym widzeniem polskości, rosnącym szacunkiem dla tradycji niepodległościowej. „Nad Niemnem” to powieść należąca do etapu środkowego, „dojrzałego”, w którym Orzeszkowa traci bezkrytyczny entuzjazm dla miasta, nauki, techniki, przemysłu, ale mimo wszystko wierzy w sens programu przebudowy społeczeństwa. Jego fundamentem czyni związek człowieka z naturą, rodzinnym krajobrazem, ziemią – to na Kresach czuło się znacznie silniej niż w warszawskiej kawiarni czy salonie. W nadniemeńskiej rzeczywistości zachowanie posiadanej ziemi równało się ocaleniu polskości, przy czym Orzeszkowa zdawała sobie sprawę, że osiągnięcie tego celu wymaga ofiar. prof. Jan Tomkowski |
