Kompozycja „Nad Niemnem” - klp.pl
Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Eliza Orzeszkowa, rozpoczynając pisanie „Nad Niemnem”, postawiła sobie za cel stworzenie dzieła o doskonałej kompozycji – o wnikliwie przemyślanej i zwartej fabule, w której wszystkie wydarzenia mają swoje uzasadnienie i wynikają z całościowej logiki konstrukcyjnej.

Nadrzędną zasadą kompozycyjną powieści jest schemat konfrontacji dwóch światów i schemat epizodu z życia poszczególnych bohaterów, który determinuje ich dalsze dzieje.

Akcja „Nad Niemnem” rozgrywa się kilkanaście lat po klęsce powstania styczniowego, które nadal pozostaje żywe w pamięci tych, którzy przeżyli ten ważny epizod w dziejach narodu polskiego i wpływa również na losy młodszego pokolenia, które dorastało w czasach popowstaniowych represji zaborcy. Bohaterowie Orzeszkowej znajdują się w przełomowym momencie życia, kiedy to muszą podjąć pewne decyzje i tym samym rozpocząć kolejny etap swej egzystencji, zamykając i podsumowując dotychczasowy. Dla Benedykta Korczyńskiego takim momentem jest pojednanie z Bohatyrowiczami i odnalezienie porozumienia z synem, Witoldem. Pani Andrzejowa Korczyńska traci wszelkie złudzenia co do wychowania jedynego syna i dostrzega jego ironiczne nastawienie do ideałów ojca i jego udziału w powstaniu. Justyna uświadamia sobie miłość do Jana, odrzuca Zygmunta i Różyca, a swe przyszłe losy wiąże z Bohatyrowiczem. Marta Korczyńska godzi się ze swym losem i po latach spotyka się z Anzelmem.

Konfrontacja dwóch światów ma charakter wieloaspektowy i wielopłaszczyznowy. Orzeszkowa zestawia ze sobą dwie warstwy społeczne – ziemiaństwo i zaścianek, uzyskując w ten sposób pełny obraz środowiska szlacheckiego i przedstawiając ich różne postawy wobec historii i tradycji narodu, wobec etosu szlacheckiego, wobec pracy i ziemi. Na plan pierwszy wysuwa się wątek Benedykta Korczyńskiego, który jest jednocześnie centralną postacią powieści. Na drugim planie rozgrywa się historia miłości Jana i Justyny. Elementem łączącym poszczególne wątki pierwszo- i drugoplanowe jest motyw powstania, ukazany w sposób symboliczny i ukryty za przesłoną języka ezopowego.

Kolejnym elementem kompozycyjnym „Nad Niemnem” jest symetria. Każdy kolejny tom powieści rozpoczyna się od przybliżenia czytelnikowi trzech dworów: w Korczynie, Olszynce i Osowcach. Dwa pierwsze tomy kończą się w chwili, gdy Jan i Justyna odwiedzają symboliczne groby: mogiłę Jana i Cecylii oraz Mogiłę powstańców. Z kolei zakończenie trzeciego tomu przynosi rozwiązanie wszystkich wątków dzieła. Zasada symetrii wyraźna jest także w paralelizmie losów bohaterów, z których dzieje osoby, należącej do starszego pokolenia wyprzedzają analogiczne zdarzenia w życiu innego bohatera. Antycypacja losów szczególnie zauważalna jest w biografii Marty i Justyny. Obie mają podobny status społeczny i uczuciowo wiążą się z mężczyznami, pochodzącymi z niższej sfery, a ich związek postrzegany jest jako mezalians. Dzieje miłości Marty i Anzelma wyprzedzają związek Justyny i Jana, lecz ostatecznie Orzelska dokonuje zupełnie innego wyboru.

Kreacja postaci bohaterów utworu opiera się na zasadzie kontrastu. Zestawione ze sobą pary bohaterów reprezentują odmienne postawy życiowe i inne dążenia oraz aspiracje. W ten sposób bohaterowie powieści zostali podzieleni na postacie pozytywne i negatywne, bliskie i odległe systemowi wartości, głoszonemu przez autorkę. Dodatkowo zasada kontrastu pojawia się również w kreacji bohaterów, którzy są reprezentantami identycznej orientacji ideowej.

Równie istotnym elementem kompozycyjnym „Nad Niemnem” jest język ezopowy, który miał na celu zamaskowanie treści i faktów niezwykle ważnych dla wymowy ideowej dzieła. Orzeszkowa posłużyła się symbolami, które wyrażały i jednocześnie kryły treści narodowe i patriotyczne, zrozumiałe dla polskiego czytelnika. W powieści można doszukać się licznych niedomówień, przemilczeń, aluzji, elips oraz peryfraz. Wykorzystała również ocenzurowane teksty popularnych w okresie powstania styczniowego pieśni.

Głównymi środkami kompozycyjnymi powieści są narrator i narracja. Narrator jest wszechwiedzący i wszechobecny, doskonale zna świat przedstawiony, lecz jego rola sprowadza się do dyskretnej i subiektywnej relacji z przedstawianych zdarzeń na tyle, na ile pozwala mu obrany punkt widzenia. Częste są zmiany jego pola widzenia – od planu szerokiego, przybliżającego panoramę nadniemeńskiej okolicy, poprzez opis ludzi do spojrzenia na daną rzecz bądź zjawisko oczami jednego z bohaterów. Narrator nigdy nie przekracza wyznaczonej sobie granicy ekspresji, która ma charakter naśladowania rzeczywistości. Ma on status etnografa o ściśle sprecyzowanym zasobie wiedzy o świecie i wyraźnym do niego dystansie. Szczegółowa lokalizuje i opisuje miejsca, w których rozgrywa się akcja utworu, opisuje osoby i wstępnie je charakteryzuje, informując o sposobie ich bycia, mówienia, ich działaniach. Ponadto dość często referuje treść danej rozmowy. Jego wiedza o przeszłości jest ograniczona do tego, co może wywnioskować z wypowiedzi bohaterów i określonych sytuacji.

„Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej uważane jest za jedno z arcydzieł powieści realistycznej XIX wieku.


Polecasz ten artykuł?TAK NIEUdostępnij


  Dowiedz się więcej
1  Nad Niemnem - streszczenie
2  Obrazy przeszłości w Nad Niemnem
3  Charakterystyka Justyny Orzelskiej



Komentarze: Kompozycja „Nad Niemnem”

Dodaj komentarz (komentarz może pojawić się w serwisie z opóźnieniem)
Imię:
Komentarz:
 





Streszczenia książek
Tagi: